Nagroda historyczna im. Kazimierza Moczarskiego

O Nagrodzie Historycznej im. Kazimierza Moczarskiego

Konkurs o Nagrodę Historyczną im. Kazimierza Moczarskiego na najlepszą książkę historyczną roku dotyczącą historii Polski po 1918 roku do współczesności jest jednym z najbardziej prestiżowych na polskim rynku księgarskim. Pierwsza edycja odbyła się w 2009 roku - o randze Konkursu stanowią laureaci ubiegłych lat oraz znakomite jury, w którego skład wchodzą wybitni polscy historycy i pisarze.

Nagroda ma podwójny sens, jest hołdem dla historyków zajmujących się najnowszą historią Polski oraz upamiętnia postać Kazimierza Moczarskiego, patrona Nagrody, autora książki „Rozmowy z katem”- zapisu rozmów więziennych ze zbrodniarzem wojennym, Jürgenem Stroopem, z którym po wojnie przesiedział kilka miesięcy w jednej celi na warszawskim Mokotowie. Moczarski pisał w jednym z listów już po wyjściu na wolność w 1956 roku : "Nie lubię faszyzmu i dyktatury (...) Nie lubię frazesu i wielkich słów. (...) Nie lubię więzienia, terroru i gwałtu, miażdżenia palców i przypalania ogniem (...) Nie lubię pogardy dla człowieka. Nie lubię kandydatów na aniołów, bo stają się w końcu bydlakami. (...) A co lubię? Wolność, demokrację, socjalizm, solidarność międzynarodową i międzyludzką, poczucie godności własnej (...), czyste mieszkanie, prawidłowe jedzenie, dobre ubranie dla wszystkich, teatr, kino, koncert, sport, muzeum, naukę, książkę - dla wszystkich (...) kontrolę publiczną, wolną opinię publiczną. (...) I gest miłej ręki". I tym wartościom właśnie chce służyć ta nagroda. W Konkursie mogą startować autorskie prace historyczne (pierwsze polskie wydanie książki autora polskiego i pierwsze polskie wydanie przekładu autora zagranicznego), dzienniki i  pamiętniki oraz edycje źródłowe. Z uwagi na cel Konkursu, którym jest popularyzacja książki historycznej w Polsce, jury liczy na obecność w konkursie nie tylko książek ściśle naukowych, ale też adresowanych do szerokiego grona czytelników, których znakomitym przykładem są „Rozmowy z katem” Kazimierza Moczarskiego.

Zwycięzca otrzymuje nagrodę w wysokości 50 tys. złotych oraz statuetkę „Temperówkę” Kazimierza Moczarskiego, autorstwa Jacka Kowalskiego z warszawskiej ASP. Gala Nagrody odbywa się w okolicach 11 listopada, Święta Niepodległości, w Pałacu Rzeczypospolitej w Warszawie, siedzibie Biblioteki Narodowej.

>> Regulamin Nagrody Historycznej im. Kazimierza Moczarskiego 2017 (pdf)

Laureaci 2009-2016

2016 Andrzej Nowak, Pierwsza zdrada zachodu. 1920 – zapomniany appeasement
Wydawnictwo Literackie, Kraków 2015
2015 Alexandra Richie, Warszawa 1944. Tragiczne powstanie
Przeł. Zofia Kunert, Wydawnictwo W.A.B. 2014
2014 Karol Modzelewski, Zajeździmy kobyłę historii.Wyznania poobijanego jeźdźca
Wydawnictwo ISKRY, 2013
2013 Marcin Zaremba, Wielka Trwoga. Polska 1944-1947
Wydawnictwo Znak, ISP PAN, 2012
2012 Timothy Snyder, Skrwawione ziemie. Europa między Hitlerem a Stalinem
Przeł. Bartłomiej Pietrzyk
Wydawnictwo Świat Książki, 2011
2011 Andrzej Friszke, Anatomia buntu. Kuroń, Modzelewski i Komandosi
Wydawnictwo Znak, 2010
2010 Bogdan Gadomski, Biografia agenta. Największy agent policji politycznej II RP Józef-Josek Mützenmacher (1903-1947)
Wydawnictwo Tedson, 2009
2009 Gunnar S. Paulsson, Utajone Miasto. Żydzi po aryjskiej stronie Warszawy 1940-1945
Przeł. Elżbieta Olender-Dmowska
Wydawnictwo Znak, IFiS PAN, 2008

Jury 2017

Henryk Samsonowicz, przewodniczący jury
Mediewista, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, na początku lat 80. rektor UW. Członek Polskiej Akademii Nauka. Minister edukacji w rządzie Tadeusza Mazowieckiego. Autor kilkudziesięciu prac i podręczników historycznych, m.in. „Historii Polski do roku 1795”, „Polski. Losów państwa i narodu”, „Życia miasta średniowiecznego”. Kawaler Orderu Orła Białego.

Antoni Dudek
Profesor. Politolog i historyk. W latach 1989-2014 pracownik Uniwersytetu Jagiellońskiego, obecnie profesor zwyczajny Uniwersytetu im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego. W latach 2011-2016 członek i przewodniczący Rady Instytutu Pamięci Narodowej. Autor i współautor wielu książek, m.in. „Reglamentowana rewolucja”, „PRL bez makijażu”, „Instytut. Osobista historia IPN” i „Historia polityczna Polski 1989-2015”

Andrzej Friszke
Profesor. Zajmuje się historią Polski XX wieku, od 1982 r. redaktor miesięcznika „Więź”. Pracuje w Instytucie Studiów Politycznych PAN, członek korespondent Akademii. Wykładowca Collegium Civitas. Były członek Rady Instytutu Pamięci Narodowej. Autor m.in. „Anatomia buntu. Kuroń, Modzelewski i komandosi”, „Rewolucji Solidarności 1980-1981”, „Między wojną a więzieniem 1945-1953. Młoda inteligencja katolicka”, „Związek Harcerstwa Polskiego 1956-1963. Społeczna organizacja wychowawcza w systemie politycznym PRL”.

Adolf Juzwenko
Historyk, doktor nauk humanistycznych, dyrektor Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. Autor wielu publikacji historycznych, szczególnie dotyczących stosunków polsko-rosyjskich. Członek Polsko-Ukraińskiej Komisji ds. Wspólnego Dziedzictwa Kulturalnego. Przewodniczący Rady Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego.

Jan Kofman
Profesor. Historyk, politolog, publicysta. Wykładał w Instytucie Historii Uniwersytetu w Białymstoku i w Instytucie Studiów Politycznych PAN. W latach 90. zasiadał w zarządzie Wydawnictwa Naukowego PWN. Autor m.in. książek „Lewiatan a podstawowe zagadnienia ekonomiczno-polityczne Drugiej Rzeczypospolitej” i Economic Nationalism and Development: Central and Eastern Europe between the Two Wars”.

Andrzej Krzysztof Kunert
Dr hab., historyk dziejów najnowszych Polski, autor wielu publikacji, ostatni sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa 2010-16.

Tomasz Łubieński
Pisarz, publicysta, redaktor naczelny „Nowych Książek”. Autor m.in. sztuk teatralnych, zbioru esejów „Bić się czy nie bić?”, „M jak Mickiewicz”, wspomnień „Wszystko w rodzinie” analizujących uwikłania lat powojennych, a także „Molier nasz współczesny”. Wydał także książkę „Ani triumf, ani zgon”, która jest głosem w dyskusji o zasadności i bilansie powstania warszawskiego.

Anna Machcewicz
Historyczka dziejów najnowszych, dziennikarka, autorka m.in. książek „Bunt. Strajki w Trójmieście. Sierpień 1980” (Nagroda im Jana Długosza) i „Kazimierz Moczarski. Biografia”

Tomasz Makowski
Historyk i bibliotekarz, dyrektor Biblioteki Narodowej i przewodniczący Krajowej Rady Bibliotecznej. Doktor historii. Autor wielu publikacji z zakresu historii książki i bibliotek od XVI do XX w. Redaktor naczelny „Polish Libraries”, przewodniczący rady Muzeum Warszawy. Członek honorowy Association Internationale de Bibliophilie.

Daria Nałęcz
Zajmuje się historią Polski XX wieku, specjalizuje się w historii najnowszej. Nauczyciel akademicki. Profesor Uczelni Łazarskiego. W latach 1996-2006 naczelna dyrektor Archiwów Państwowych, a w latach 2012-15 podsekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Autorka m.in. prac „Zawód dziennikarza w Polsce 1918-39” i „Sen o władzy. Inteligencja wobec niepodległości”.

Piotr Nehring
Absolwent Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego, redaktor książek historycznych w wydawnictwie Helion, w latach 1989 -2016 dziennikarz i redaktor „Gazety Wyborczej”. Od 2012 r. do 2016 redagował magazyn „Ale Historia”, poniedziałkowy dodatek historyczny „Wyborczej”.

Andrzej Wielowieyski
Żołnierz i partyzant AK, absolwent prawa UJ, działacz katolicki związany z redakcją miesięcznika „Więź”. Członek Klubu Krzywego Koła. W PRL-u współpracujący z opozycją. Uczestnik negocjacji podczas strajków w stoczni gdańskiej w sierpniu 1980 r. W latach 80. szef ekspertów KK Komisji Krajowej „Solidarności”. Współtwórca Komitetu Obywatelskiego i współorganizator Okrągłego Stołu. Senator RP i wicemarszałek Senatu, później poseł na Sejm, a także poseł do Parlamentu Europejskiego. Były przewodniczący Polskiej Rady Ruchu Europejskiego. Autor kilku książek esejów historycznych i wspomnień „Losowi na przekór”. Odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Kawaler Orderu Orła Białego.

Od początku Nagrody w pracach jury brali udział nieżyjący: Władysław Bartoszewski (2009- 2014), Andrzej Garlicki, Juliusz Rawicz i Teresa Torańska (2009-2013) W jury zasiadali również: Paweł Machcewicz (2009), Andrzej Friszke (2009-2010), Krzysztof Dudek (2010-2015) oraz Andrzej Wielowieyski (2013-2015).

Nominacje 2017

Personalizm po polsku. Francuskie korzenie polskiej inteligencji katolickiej
Piotr H. Kosicki
Przeł. Jerzy Giebułtowski
IPN, Warszawa

Jak odnaleźć się w świecie, w którym z jednej strony napiera kapitalizm, a z drugiej totalitaryzm? Na to pytanie szukała odpowiedzi polska inteligencja katolicka inspirowana takimi myślicielami jak Jacques Maritain i Emmanuel Mounier. Łączyło ich poczucie odpowiedzialności za społeczeństwo i gotowość do dialogu z każdym - nawet z komunistami. Wywodzący się z Polski amerykański badacz zrekonstruował ideowy rodowód ludzi tworzących m.in. „Tygodnik Powszechny” i PAX - ich wzajemne relacje z francuskojęzyczną Europą od II RP po początek odwilży październikowej. Pokazał też zaskakującą historię intelektualną, w której podczas okupacji o tych samych tekstach dyskutowała radykalna prawica z ONR, harcerze z Szarych Szeregów i nieortodoksyjni socjaliści.

Cyrankiewicz. Wieczny premier
Piotr Lipiński
Wydawnictwo Czarne, Wołowiec

Józef Cyrankiewicz był na szczytach komunistycznej władzy przez ćwierć wieku, zajmując przez większość tego czasu stanowisko premiera. Starannie zatarł po sobie ślady, paląc przed śmiercią domowe archiwum. Piotr Lipiński w reportażu historycznym starał się odkryć tajemnice człowieka, który przeszedł drogę od złotego młodzieńca przedwojennego socjalizmu, przez więźnia Auschwitz, po PZPR-owskiego dygnitarza. Zdradzał przedwojennych towarzyszy i dwie żony, a równocześnie ujmował ludzi ogładą, znajomością języków, cygar i samochodów. Znał swoją rolę listka figowego, który przedwojenną tradycją PSS-u przykrywa brutalność stalinowców. Mieczysławowi Rakowskiemu powiedział: „Uważaj, żebyś nie stał się tym, kim ja. Karykaturą Cyrankiewicza”.

Żeby nie było śladów. Sprawa Grzegorza Przemyka
Cezary Łazarewicz
Wydawnictwo Czarne, Wołowiec

„My wiemy, kto zabił, ale nie możemy tego ujawnić. Partia musi bronić milicjantów, bo inaczej społeczeństwo za śmierć Przemyka obwini władzę” - zwierzał się wysoko postawiony członek PZPR. Cezary Łazarewicz opisał historię brutalnego pobicia przez zomowców warszawskiego maturzysty i prowadzone w tej sprawie śledztwa. W stanie wojennym władze komunistyczne użyły wszelkich środków, by zatuszować sprawę i uchronić winnych od odpowiedzialności. Reporter na podstawie 83 tomów akt oraz rozmów ze świadkami drobiazgowo zrekonstruował naciski reżimu na prokuraturę i jego propagandową grę ze społeczeństwem. To także książka o gorzkim braku sprawiedliwości, gdyż w III RP nie udało się ukarać winnych z braku dowodów.

Dom, którego nie było. Powroty ocalałych do powojennego miasta
Łukasz Krzyżanowski
Wydawnictwo Czarne, Wołowiec

Przed drugą wojną światową Żydzi stanowili prawie jedną trzecią mieszkańców Radomia. Tuż po wojnie została garstka. „To ty żyjesz?” - słyszeli od polskich sąsiadów i trudno było doszukać się w tym pytaniu radości. Łukasz Krzyżanowski na przykładzie Radomia śledzi losy żydowskiej społeczności w czasie wojny i po jej zakończeniu. Na ocalonych z Holokaustu mieszkańców nikt nie czekał. Władze komunistyczne zajęły budynki, nawet synagogi i szpitale, a prywatne osoby mieszkania, meble, precjoza. Próby odzyskania własności, ale przede wszystkim powrotu do dawnego życia okazały się niemożliwe, zwłaszcza gdy zaczęły się mordy i dewastacje świeżo wzniesionych grobów. Pozostała im ucieczka.

Wołyń '43
Grzegorz Motyka
Wydawnictwo Literackie, Kraków

Grzegorz Motyka, najwybitniejszy znawca stosunków polsko-ukraińskich w latach 40. XX w., w nowej książce skutecznie podważa kilka obiegów opinii o rzezi wołyńskiej. Demaskuje jakoby spontaniczny charakter czystki, w której zginęło ok. 100 tys. Polaków. Przytaczając pisma Mychajły Kołodzińskiego udowadnia, że w latach 30. radykalna frakcja Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów przygotowywała eksterminację polskich i żydowskich sąsiadów, a podczas wojny inspirowała się z chorwackimi Ustaszami mordującymi Serbów. Ludobójstwo z 1943 roku to więc nie część „ukraińskiego kodu kulturowego”, ale polityczna kalkulacja konkretnych ideologów posługujących się piórem, a nie siekierami.

Powstanie umarłych. Historia pamięci 1944-2014
Marcin Napiórkowski
Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa

„Skomplikowana historia pamięci przekuła powstanie w potężny mit, zdolny inspirować, porywać i napełniać dumą. Ta sama historia uczyniła je zarazem podatnym na polityczne zawłaszczenia i negatywne odczytania” - pisze Marcin Napiórkowski, opisując losy powstania warszawskiego, które nie skończyły się z chwilą kapitulacji. Zryw z 1944 roku był punktem orientacyjnym dla oporu wobec Niemców, później komunistów, a po 1989 roku liberałów, którzy według przeciwników politycznych nie dołożyli starań, by na czas zadbać o należne upamiętnienie powstania. O tym, jak Polacy pamiętają powstanie, zdecydowały dekrety polityczne, ale również literatura i film, oddolne praktyki upamiętnienia, a dziś „przemysł patriotyczny”: z koszulkami, skarpetkami i bluzami ozdobionymi powstańczymi kotwicami.

Bieżeństwo 1915. Zapomniani uchodźcy
Aneta Prymaka-Oniszk‎
Wydawnictwo Czarne, Wołowiec

Bieżeńcy czyli po rosyjsku uchodźcy. Latem 1915 roku, gdy armia niemiecka wdzierała się do zachodnich guberni carskiego imperium, ruszyli na wschód. Niektórzy pod przymusem, inni dobrowolnie. Wozami, pieszo, pod ostrzałem, cierpiąc głód, dziesiątkowani chorobami. Gdy wybuchła rewolucja bolszewicka, znów musieli uciekać - tym razem na zachód. Tułających się po terenach umierających państw nikt nie rejestrował, ale szacuje się, że bieżeństwo mogło dotyczyć nawet kilku milionów ludzi. W debiutanckim reportażu historycznym ważniejsze od wielkich liczb są mikrohistorie: fragmenty pamiętników, rodzinne opowieści przekazywane z pokolenia na pokolenia i cudem ocalałe zdjęcia.

Nieznośny ciężar braterstwa. Konflikty polsko-czeskie w XX wieku
Michał Przeperski
Wydawnictwo Literackie, Kraków

Jest takie czeskie powiedzenie: Polacy to Rosjanie, którzy myślą, że są Francuzami. Z kolei wśród Polaków Czesi uchodzą za zniemczonych Słowian. Uprzedzenia i niewiedza to główny składnik polsko-czeskich relacji. A od nich już tylko krok do konfliktu, a przynajmniej wzajemnego niezrozumienia własnych interesów. W oparciu o polskie i czeskie źródła Michał Przeperski opisał XX-wieczne stosunki narodów, które żyją po sąsiedzku, ich języki brzmią bardzo podobnie, a mimo to trudno im było nawiązać współpracę. Częściej powierzały swoje bezpieczeństwo mocarstwom, choćby kosztem osłabienia sąsiada. Jeśli istniało braterstwo, to zadekretowane w ramach pax sovietica.

Stadion na peryferiach
Marcin Stasiak, Marta Kurkowska-Budzan
Universitas, Kraków

„Stadion na peryferiach” pokazuje sport jako rewolucja kulturalną. W PRL na wsi i w małych miasteczkach stworzenie obiektów sportowych, choćby prowizorycznych, i pojawienie się mody na uprawianie sportu odmieniło życie nie tylko młodych ludzi. Autorzy opisują Polskę Ludową nie przez pryzmat październików, marców czy grudniów, ale zza bramki, bieżni i stadionowej trybuny. Moda na sport, którą mogli przynieść nauczyciele i działacze polityczni, zmieniał styl życia chłopców i dziewcząt. Sport dawał im posmak nowoczesnego, miejskiego życia. Niejeden ojciec groził ciężką ręką, gdy syn zdzierał na boisku buty, o które nie było łatwo. Dziewczęta zakładały spodnie, by łatwiej im było ćwiczyć. Ale obiekt sportowy stawał się też miejscem spotkań lokalnej wspólnoty, a jego budowa była wspólną sprawą.

Punkty za pochodzenie. Powojenna modernizacja i uniwersytet w robotniczym mieście
Agata Zysiak
Nomos. Kraków

Przed wojną Łódź miała najwyższy odsetek analfabetyzmu w II RP. Po 1945 roku władze zdecydowały, by to robotnicze miasto otrzymało pierwszą w swojej historii uczelnię wyższą. „Uniwersytet nie tylko stoi na polu walki klasowej, ale sam w niej bierze udział” - pisał Józef Chałasiński, rektor i jeden z twórców rodzącego się ośrodka akademickiego. Autorka zbadała, jak w latach 1945-1956 kształtował się „uniwersytet socjalistyczny”, skupiając się jednak nie na strukturach władzy i rozwiązaniach legislacyjnych, lecz na życiu społecznym i mikrohistoriach. Czy Uniwersytet Łódzki był propagandowym symbolem demokratyzacji, czy rzeczywistą trampoliną awansu społecznego dla proletariackiej młodzieży?

>> Nagroda Historyczna Moczarskiego 2017. Dziesięć nominowanych książek (wyborcza.pl)

Laureat 2016

Zwycięzcą VIII edycji konkursu o Nagrodę Historyczną im. Kazimierza Moczarskiego został prof. Andrzej Nowak, autor książki Pierwsza zdrada zachodu. 1920 – zapomniany appeasement, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2015. Uroczysta Gala odbyła się 9 grudnia 2016 roku w Pałacu Rzeczypospolitej siedzibie biblioteki Narodowej z udziałem licznie zgromadzonych gości. Nagrodę wręczyła Elżbieta Moczarska, córka patrona Nagrody, prezes Fundacji im. Kazimierza i Zofii Moczarskich. Laudację na cześć Laureata wygłosił dr Adolf Juzwenko, członek Jury Konkursu, Dyrektor Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu.

>> Wywiad z laureatem (wybrorcza.pl)

fot. Marta Kuśmierz
fot: archiwum Elżbiety Moczarskiej/FOTONOVA